बारकोड म्हणजे काय? अर्थ, कार्यपद्धती आणि प्रकार

बारकोड ही डेटा अशा नमुन्याच्या स्वरूपात लिहिण्याची पद्धत आहे, जो यंत्र वाचू शकते. हा नमुना सहसा वेगवेगळ्या रुंदीच्या काळ्या-पांढऱ्या रेषांचा असतो, किंवा एका चौरसात मांडलेल्या छोट्या छोट्या चौकोनांचा असतो. स्कॅन करताना हा नमुना पुन्हा अंकांत किंवा मजकुरात रूपांतरित केला जातो, उदाहरणार्थ उत्पादन कोड, शिपमेंट ट्रॅकिंग क्रमांक किंवा वेबसाइटचा पत्ता.

यंत्र तो वाचत असल्यामुळे, कोड हाताने टाइप करण्यापेक्षा बारकोड खूपच जलद असतो आणि त्यात चुकाही कमी होतात. म्हणूनच बारकोडचा वापर बिलिंग काउंटर, गोदाम, रुग्णालये, तिकिटे ते अन्नपदार्थांच्या पॅकेजिंगपर्यंत सर्वत्र होतो.

बारकोडचा थोडक्यात इतिहास

बारकोडच्या कल्पनेचे पेटंट 1952 मध्ये अमेरिकेत नॉर्मन जोसेफ वुडलँड आणि बर्नार्ड सिल्व्हर यांनी घेतले. दुकानांमध्ये बारकोडचा प्रत्यक्ष वापर 1974 मध्ये सुरू झाला, जेव्हा ओहायोमधील एका सुपरमार्केटमध्ये UPC कोडने च्युइंगमचे एक पाकीट स्कॅन करण्यात आले. तेव्हापासून बारकोड जगभर पसरला आणि आता GS1 नावाची मानक संस्था त्याचे जागतिक स्तरावर व्यवस्थापन करते.

बारकोड कसा काम करतो?

स्कॅनर बारकोडवर प्रकाश टाकतो आणि त्याचे परावर्तन वाचतो. गडद भाग कमी प्रकाश परावर्तित करतो, तर फिकट भाग जास्त. हा फरक 0 आणि 1 च्या मालिकेत रूपांतरित केला जातो आणि मग त्या बारकोड प्रकाराच्या नियमांशी जुळवला जातो. अनेक बारकोडमध्ये चेक डिजिट (check digit) देखील असतो, म्हणजे शेवटचा अंक, जो आधीच्या अंकांवरून मोजला जातो. मोजणीचा निकाल जुळला नाही, तर स्कॅनरला काहीतरी चुकले आहे हे कळते आणि तो निकाल नाकारतो.

बारकोड स्वतः सहसा फक्त कोडच साठवतो. उत्पादनाचे नाव किंवा किंमत यांसारखी माहिती बिलिंग प्रणालीत किंवा डेटाबेसमध्ये साठवलेली असते आणि त्या कोडच्या आधारे शोधली जाते.

कॅशियर स्कॅनरच्या साहाय्याने क्षणार्धात बारकोड वाचतो.फोटो: Allen Y

सर्वाधिक वापरले जाणारे बारकोडचे प्रकार

साधारणपणे बारकोड दोन मोठ्या गटांत विभागले जातात:

1D (लिनियर) बारकोड: उभ्या रेषांच्या स्वरूपात असतो आणि डावीकडून उजवीकडे वाचला जातो. उदाहरणार्थ रिटेल उत्पादनांसाठी EAN-13 आणि UPC-A, तसेच लॉजिस्टिक्स आणि गोदामांसाठी Code 128 आणि Code 39.
2D बारकोड: चौकोनांच्या नमुन्याच्या स्वरूपात असतो, जो दोन्ही दिशांनी डेटा साठवतो, त्यामुळे त्यात कितीतरी जास्त मावते. उदाहरणार्थ QR Code, Data Matrix, PDF417 आणि Aztec.

याशिवाय टपाल आणि शिपिंग, आरोग्यसेवा यांसाठीचे विशेष बारकोड आणि पुरवठा साखळीसाठीची GS1 मानकेही आहेत. त्यांच्यातील फरकाचे अधिक तपशीलवार स्पष्टीकरण आपण 1D आणि 2D बारकोडमधील फरक या लेखात वाचू शकता.

बारकोड कशासाठी वापरला जातो?

रिटेल: बिलिंग जलद करतो आणि साठ्याची आपोआप नोंद ठेवतो.
गोदाम आणि शिपिंग: माल आणि पार्सल एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणापर्यंत ट्रॅक करतो.
तिकिटे आणि कार्यक्रम: एकाच स्कॅनमध्ये तिकीट खरे आहे की नाही ते तपासतो.
मार्केटिंग: माहितीपत्रकावर किंवा पॅकेजिंगवरील QR Code लोकांना थेट आपल्या वेबसाइटवर, मेनूवर किंवा WhatsApp वर घेऊन जातो.

स्वतः बारकोड तयार करा

बारकोड तयार करण्यासाठी आपल्याला कोणत्याही सशुल्क अ‍ॅपची गरज नाही. I Need Barcode वर बारकोडचा प्रकार निवडा, डेटा भरा आणि मग तो PNG प्रतिमा म्हणून डाउनलोड करा. निवडण्यासाठी 100 पेक्षा जास्त प्रकार आहेत आणि ते सर्व नोंदणीशिवाय मोफत आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

बारकोड आणि QR Code मध्ये काय फरक आहे?

QR Code हा बारकोडचाच एक प्रकार आहे, म्हणजे 2D बारकोड. रेषांचा (1D) बारकोड फक्त थोडेच अक्षर साठवतो आणि डावीकडून उजवीकडे वाचला जातो, तर QR Code दोन्ही दिशांनी डेटा साठवतो, त्यामुळे त्यात लिंक, मजकूर किंवा WiFi डेटा मावू शकतो.

बारकोडमध्ये उत्पादनाची किंमत साठवलेली असते का?

सहसा नाही. उत्पादनाच्या बारकोडमध्ये फक्त कोड असतो. उत्पादनाची किंमत आणि नाव बिलिंग प्रणालीत साठवलेले असते आणि स्कॅन केलेल्या कोडच्या आधारे शोधले जाते.

बारकोड तयार करण्यासाठी पैसे द्यावे लागतात का?

नाही. बारकोडची प्रतिमा मोफत तयार करता येते, उदाहरणार्थ I Need Barcode वर. फक्त EAN-13 सारख्या रिटेल उत्पादन बारकोडसाठीचा अधिकृत क्रमांक GS1 मार्फत शुल्क भरून नोंदवावा लागतो.